مراقبت از سالمند فقط به این خلاصه نمیشود که داروهایش بهموقع داده شود، غذایش آماده باشد و برای رفتن به حمام یا سرویس بهداشتی کمک دریافت کند. بخش مهمتر مراقبت، حفظ ایمنی، استقلال، توان حرکتی، ارتباط اجتماعی و کرامت سالمند است.
اتفاقاً بعضی از اشتباهات رایج هنگام مراقبت از سالمند از بیتوجهی خانواده ناشی نمیشوند؛ درست برعکس، از نگرانی و مراقبت بیش از حد شروع میشوند.
فرزند خانواده میگوید:
«مامان جان شما بلند نشو، خودم میارم.»
چند هفته بعد، سالمند کمتر راه میرود.
خانواده برای جلوگیری از زمین خوردن، اجازه انجام بسیاری از کارها را نمیدهد. مدتی بعد فرد برای کارهایی که قبلاً خودش انجام میداد نیز منتظر کمک میماند.
یا سالمند چند بار چیزی را فراموش میکند و از آن روز به بعد، اعضای خانواده تقریباً تمام تصمیمها را بهجای او میگیرند.
اینجاست که یک مراقبت ظاهراً دلسوزانه ممکن است آرامآرام به کاهش استقلال سالمند منجر شود.
مراقبت خوب یعنی به سالمند در کارهایی که نمیتواند انجام دهد کمک کنیم؛ نه اینکه کارهایی را که هنوز میتواند انجام دهد نیز از او بگیریم.
در ادامه سراغ ۱۰ اشتباهی میرویم که شاید بعضی از آنها در نگاه اول اصلاً اشتباه به نظر نرسند.
این چند موقعیت را تصور کنید:
| موقعیت | واکنش رایج | واکنش مناسبتر |
|---|---|---|
| سالمند آرام راه میرود | «بنشین، خودم میارم.» | اگر ایمن است، اجازه حرکت بدهیم |
| غذایش را کامل نمیخورد | مجبورش میکنیم بشقاب را تمام کند | علت کاهش اشتها را بررسی کنیم |
| یک اسم را فراموش میکند | «باز یادت رفت؟» | فرصت و سرنخ بدهیم |
| شب برای سرویس بیدار میشود | آب عصر را شدیداً کم میکنیم | علت تکرر ادرار و ایمنی مسیر را بررسی کنیم |
| در پوشیدن لباس کند است | سریع خودمان لباسش را میپوشانیم | زمان بیشتری برای استقلال بدهیم |
| از درد پا شکایت میکند | «برای سنته دیگه.» | درد جدید یا مداوم را بررسی کنیم |
اگر چند مورد از ستون وسط آشنا به نظر میرسند، عجیب نیست. خانوادهها معمولاً قصد آزار سالمند ندارند؛ فقط گاهی مرز میان «کمک کردن» و «انجام دادن همه کارها» آنقدر باریک میشود که کسی متوجه عبور از آن نمیشود.
این شاید دلسوزانهترین اشتباه این فهرست باشد.
سالمند کمی آهسته لباس میپوشد؛ خانواده لباسش را میپوشاند.
برداشتن لیوان برایش زمان میبرد؛ لیوان را دستش میدهیم.
آرام راه میرود؛ صندلی را نزدیکش میآوریم.
مرتب کردن وسایل طول میکشد؛ خودمان همه چیز را جمع میکنیم.
هرکدام از این کارها بهتنهایی مسئله بزرگی نیستند، اما وقتی این رفتار به الگوی دائمی تبدیل شود، سالمند فرصت کمتری برای استفاده از تواناییهای باقیمانده خود پیدا میکند.
روش مناسبتر این است:
مرحله اول: اجازه دهید سالمند خودش تلاش کند.
مرحله دوم: اگر مشکل داشت، راهنمایی کلامی بدهید.
مرحله سوم: در قسمت دشوار کار کمک کنید.
مرحله چهارم: فقط زمانی کل فعالیت را انجام دهید که واقعاً نیاز باشد.
برای مثال، سالمند ممکن است بتواند لباس خود را انتخاب و قسمت بالاتنه را بپوشد اما برای پوشیدن جوراب نیاز به کمک داشته باشد.
پس لازم نیست کل لباس پوشیدن را از او بگیریم.
قبل از کمک بپرسید:
«این کار را نمیتواند انجام دهد یا فقط دیرتر انجام میدهد؟»
این دو وضعیت کاملاً متفاوت هستند.
با پر کردن فرم، مشاوران ما در کوتاهترین زمان با شما تماس میگیرند و راهکارهای مناسب را در زمینه انتخاب پرستار و سایر خدمات مورد نیازتان ارائه میدهند. سفیران سلامت، همراه شما در هر لحظه!
زمین خوردن در سالمندی میتواند پیامدهای مهمی داشته باشد و نگرانی خانواده کاملاً قابل درک است.
مشکل زمانی شروع میشود که راهکار پیشگیری از زمین خوردن تبدیل شود به:
«پس بهتر است اصلاً بلند نشود.»
کم کردن حرکت بدون دلیل مناسب میتواند به کاهش قدرت عضلات، تعادل و استقلال فرد کمک کند و در نهایت حرکت را دشوارتر کند.
راه بهتر، ایمنتر کردن حرکت است؛ نه حذف حرکت.
مواردی مانند اینها باید بررسی شوند:
اگر سالمند ضعف عضلانی، اختلال تعادل یا کاهش توان راه رفتن دارد، ارزیابی توسط پزشک یا فیزیوتراپیست میتواند مشخص کند چه نوع فعالیتی برای او ایمنتر است.
سالمند مدتی است کمتر حرف میزند.
دیگر برای بیرون رفتن علاقه ندارد.
غذاهایی را که قبلاً دوست داشت کمتر میخورد.
بیشتر روز را میخوابد.
خانواده ممکن است بگوید:
«سنش بالا رفته، طبیعیه.»
اما هر تغییر رفتاری را نباید بخشی طبیعی از افزایش سن دانست.
کاهش انرژی یا مشارکت میتواند دلایل بسیار متفاوتی داشته باشد؛ از درد و اختلال خواب گرفته تا کاهش شنوایی، مشکلات دارویی، بیماری جسمی یا مشکلات خلقی.
اگر سالمند همیشه کمحرف بوده، کمحرف بودن اطلاعات تازهای نیست.
اما اگر فردی اجتماعی و پرحرف طی چند هفته به شکل محسوسی منزوی شده است، تغییر نسبت به وضعیت قبلی اهمیت دارد.
این قانون در بسیاری از بخشهای مراقبت از سالمند کاربرد دارد:
رفتار جدید + تداوم آن = ارزش بررسی بیشتر
تنهایی همیشه به معنی تنها زندگی کردن نیست.
ممکن است سالمند در خانهای پنجنفره زندگی کند اما بیشتر روز فقط این جملات را بشنود:
«داروتو خوردی؟»
«غذا بخور.»
«بشین اینجا.»
«چیزی لازم نداری؟»
اینها ارتباط مراقبتی هستند، اما الزاماً گفتوگو نیستند.
گفتوگوی واقعی یعنی نظر سالمند نیز اهمیت داشته باشد.
مثلاً:
حتی اگر سالمند برای بسیاری از کارها به کمک نیاز داشته باشد، هنوز میتواند بخشی از گفتوگوهای خانواده باشد.
هر روز حداقل یک مکالمه با سالمند داشته باشید که درباره دارو، بیماری، غذا یا نیازهای مراقبتی نباشد.
گاهی همین ده دقیقه، کیفیت رابطه را بیشتر از ساعتها حضور خاموش تغییر میدهد.
خانهای که برای یک فرد ۳۵ ساله کاملاً معمولی است، ممکن است برای سالمندی با ضعف بینایی، درد زانو یا اختلال تعادل پر از مانع باشد.
یک قالیچه کوچک کنار تخت؟
برای ما دکور است؛ برای سالمند ممکن است محل گیر کردن پا باشد.
نور کم راهروی شب؟
برای ما آرامشبخش است؛ برای سالمندی که نیمهشب به سرویس میرود، مسئله دیگری است.
وسایل پرکاربرد در کابینت بالا؟
برای فرد جوان چند ثانیه زمان میبرد؛ سالمند ممکن است برای برداشتن آن روی چهارپایه برود. چون ظاهراً بشر تا زمانی که حادثهای رخ نداده، چهارپایه لق را وسیله کاملاً قابلاعتمادی میداند.
یکبار مسیر زیر را دقیق نگاه کنید:
تخت → سرویس بهداشتی → آشپزخانه → محل نشستن → در ورودی
در این مسیر بررسی کنید:
گاهی تغییر کوچک در محیط از دهها بار گفتن «مواظب باش» مؤثرتر است.
در سالمندی که چند دارو در ساعتهای مختلف مصرف میکند، جمله «فکر کنم قرصش را خورد» کافی نیست.
از طرف دیگر، نباید بدون دلیل فرض کنیم سالمند توان مدیریت داروهایش را ندارد. بعضی سالمندان کاملاً قادر به انجام این کار هستند.
موضوع اصلی، ارزیابی توانایی و ایجاد یک سیستم قابل پیگیری است.
خانواده بهتر است فهرستی از موارد زیر داشته باشد:
اگر چند نفر بهنوبت از سالمند مراقبت میکنند، ثبت مصرف اهمیت بیشتری پیدا میکند تا یک دارو دوبار داده نشود یا نوبتی از قلم نیفتد.
خانواده یا مراقب نباید به دلیل خوابآلودگی، فشار خون، کاهش اشتها یا هر علامت دیگری، داروی تجویزشده را خودسرانه قطع، کم یا زیاد کند.
تغییرات باید با پزشک یا متخصص مربوط هماهنگ شوند.
این اشتباه بسیار وسوسهکننده است.
سالمند شب چند بار به سرویس میرود و خانواده نتیجه میگیرد:
«پس از عصر آب ندهیم.»
اما کاهش خودسرانه مایعات میتواند سالمند را در معرض کمآبی قرار دهد و لزوماً علت تکرر یا بیاختیاری را نیز برطرف نمیکند.
راه مناسبتر، بررسی مسئله از چند جهت است:
مقدار مایعات در برخی بیماریهای قلبی یا کلیوی ممکن است نیاز به محدودیت داشته باشد؛ اما این محدودیت باید بر اساس وضعیت پزشکی سالمند تعیین شود، نه صرفاً برای اینکه خانواده شب کمتر از خواب بیدار شود.
دو افراط رایج وجود دارد.
در حالت اول، سالمند اسم کسی را به یاد نمیآورد و خانواده بلافاصله نگران آلزایمر میشود.
در حالت دوم، سالمند مسیر آشنا را گم میکند، داروها را اشتباه مصرف میکند و بارها یک سؤال را تکرار میکند، اما خانواده میگوید:
«سنش بالاست دیگر.»
هیچکدام رویکرد دقیقی نیست.
برخی تغییرات حافظه میتوانند با افزایش سن دیده شوند، اما کاهش حافظهای که استقلال و فعالیتهای روزمره را مختل میکند ارزش بررسی بیشتری دارد.
بهویژه تغییراتی مانند:
نباید صرفاً به افزایش سن نسبت داده شوند.
همچنین گیجی ناگهانی که طی چند ساعت یا چند روز ایجاد شده، با فراموشی تدریجی یکسان نیست و میتواند نیازمند ارزیابی سریع پزشکی باشد.
«یک نفر میخواهیم که از مادرمان مراقبت کند.»
این جمله برای شروع خوب است، اما برای شکل دادن یک همکاری حرفهای کافی نیست.
مراقبت از سالمندی که مستقل راه میرود و فقط چند ساعت به همراه نیاز دارد با مراقبت از سالمند کمتحرک، پوشکی یا فردی که مشکلات حافظه دارد یکسان نیست.
قبل از شروع همکاری بهتر است مشخص شود:
عبارتهایی مانند «همه کارهای سالمند» یا «رسیدگی کامل» آنقدر مبهم هستند که تقریباً تضمین میکنند بعداً دو طرف برداشت متفاوتی از وظایف داشته باشند.
در خدمات پرستار سالمند سفیران سلامت نیز توضیح دقیق شرایط سالمند در ارزیابی اولیه اهمیت دارد تا نوع نیروی موردنیاز با میزان وابستگی و انتظارات خانواده هماهنگتر شود.
مراقبت طولانیمدت میتواند از نظر جسمی و ذهنی سنگین باشد؛ بهخصوص زمانی که یک نفر تقریباً تمام مسئولیت را بر عهده گرفته باشد.
ممکن است مراقب خانوادگی بهتدریج:
این مسئله فقط درباره حال مراقب نیست.
وقتی مراقب بهشدت خسته است، احتمال بیحوصلگی، فراموشی، اختلاف و اشتباه در مراقبت نیز بیشتر میشو
اگر امکان دارد، مسئولیتها مشخص شوند:
| مسئولیت | چه کسی انجام دهد؟ |
|---|---|
| خرید و تهیه دارو | یک عضو خانواده |
| مراجعههای پزشکی | یک فرد مشخص |
| خرید روزانه | فرد دیگر |
| همراهی و تفریح | فرزندان یا بستگان بهنوبت |
| مراقبت روزانه | خانواده یا مراقب حرفهای |
| هماهنگی اطلاعات | یک نفر بهعنوان رابط اصلی |
لازم نیست یک نفر همزمان فرزند، پرستار، آشپز، راننده، مسئول دارو و نگهبان شب باشد. این مدل شاید مدتی دوام بیاورد، اما معمولاً برنامه پایداری نیست.
اگر دقیقتر نگاه کنیم، تقریباً همه آنها از یکی از این سه مشکل شروع میشوند:
مراقبت بیش از حد، مراقبت بدون برنامه یا نادیده گرفتن تغییرات سالمند.
| نوع اشتباه | نمونه | رویکرد بهتر |
|---|---|---|
| مراقبت بیش از حد | انجام تمام کارها | کمک متناسب با توان سالمند |
| مراقبت بدون برنامه | دارو و وظایف بدون ثبت | برنامه مشخص و قابل پیگیری |
| نادیده گرفتن تغییر | «برای سنش طبیعی است» | مقایسه با وضعیت معمول فرد |
بنابراین مراقبت بهتر الزاماً به معنای مراقبت بیشتر نیست.
گاهی باید بیشتر کمک کنیم؛ گاهی باید عقب بایستیم و اجازه دهیم سالمند خودش انجام دهد؛ و گاهی باید متوجه شویم اتفاقی که در ظاهر کوچک است، نیاز به بررسی تخصصی دارد.
شناختن اشتباهات کافی نیست. خانواده باید بداند صبح فردا دقیقاً چه چیزی را متفاوت انجام دهد.
مراقبت درست از سالمند را میتوان روی چهار پایه قرار داد:
ایمنی + استقلال + نظم + مشاهده تغییرات
اگر یکی از این چهار بخش نادیده گرفته شود، حتی خانوادهای بسیار دلسوز ممکن است ناخواسته کیفیت مراقبت را پایین بیاورد.
برای مثال، خانه ممکن است کاملاً ایمن باشد اما سالمند اجازه انجام هیچ کاری را نداشته باشد. یا استقلال او حفظ شده باشد، اما کسی متوجه تغییر اشتها، خواب یا حافظهاش نشود.
هدف، ایجاد تعادل میان این بخشهاست.
یکی از بهترین کارها برای شروع، مشخص کردن کارهایی است که سالمند:
مستقل انجام میدهد، با کمی کمک انجام میدهد و دیگر نمیتواند با ایمنی انجام دهد.
این تقسیمبندی ساده، جلوی بخش بزرگی از مراقبت بیش از حد را میگیرد.
| فعالیت | مستقل | با کمک | نیازمند مراقبت بیشتر |
|---|---|---|---|
| غذا خوردن | خودش غذا میخورد | آمادهسازی یا برش غذا لازم است | برای غذا خوردن کمک میخواهد |
| لباس پوشیدن | مستقل | برای جوراب یا دکمه کمک میخواهد | بخش زیادی از لباس پوشیدن نیازمند کمک است |
| راه رفتن | بدون کمک | با وسیله کمکی یا همراه | خطر افتادن یا ناتوانی حرکتی دارد |
| حمام | مستقل | برای ورود و خروج کمک میخواهد | در بیشتر مراحل نیازمند همراهی است |
| دارو | برنامه را مدیریت میکند | به یادآوری نیاز دارد | مدیریت دارو باید توسط فرد دیگری انجام شود |
| غذا | خودش آماده میکند | غذای آماده نیاز دارد | در خوردن یا بلع نیز مشکل دارد |
| ارتباط | مستقل | شنوایی یا بینایی محدود است | برقراری ارتباط دشوار شده است |
| حافظه | امور روزمره را مدیریت میکند | گاهی یادآوری لازم دارد | فراموشی بر ایمنی یا استقلال اثر گذاشته است |
این جدول را هر چند ماه یکبار یا پس از تغییر وضعیت جسمی سالمند دوباره مرور کنید.
مراقبتی که یک سال قبل مناسب بوده، الزاماً امروز مناسب نیست.
با پر کردن فرم، مشاوران ما در کوتاهترین زمان با شما تماس میگیرند و راهکارهای مناسب را در زمینه انتخاب پرستار و سایر خدمات مورد نیازتان ارائه میدهند. سفیران سلامت، همراه شما در هر لحظه!
یک تمرین جالب برای خانواده این است که در طول روز ببینند کدام کمکها واقعاً ضروری نیستند.
مثلاً اگر همیشه لیوان آب را مستقیماً دست سالمند میدهید، شاید بتوان آن را در فاصلهای امن قرار داد تا خودش بردارد.
اگر همیشه لباسش را انتخاب میکنید، دو گزینه مناسب در اختیارش بگذارید تا خودش تصمیم بگیرد.
اگر برای بلند شدن فوراً دست او را میکشید، شاید سالمند بتواند با استفاده صحیح از دسته صندلی خودش بلند شود.
هدف رها کردن سالمند نیست.
هدف این است که کمک دقیقاً به اندازه نیاز باشد.
این تفاوت کوچک، یکی از مهمترین اصول مراقبت سالمند است.
سالمند الزاماً به برنامه دقیقهبهدقیقه نیاز ندارد. چنین برنامهای معمولاً خانواده را هم خسته میکند، چه برسد به کسی که قرار است طبق آن زندگی کند.
اما چند زمان ثابت در روز میتوانند نظم ایجاد کنند.
برای مثال:
بیدار شدن → صبحانه → داروهای تجویزشده → فعالیت صبح
ناهار → استراحت → فعالیت عصر
شام → برنامه آرام شب → آماده شدن برای خواب
این نقاط ثابت را میتوان «لنگرهای روز» در نظر گرفت.
بین آنها نیز سالمند باید فضای کافی برای انتخاب و استراحت داشته باشد.
| زمان | فعالیت | نکته مراقبتی |
|---|---|---|
| صبح | بیدار شدن و بهداشت شخصی | اجازه مشارکت حداکثری سالمند |
| صبحانه | غذا و دارو طبق برنامه | توجه به اشتها و بلع |
| اواسط صبح | حرکت یا پیادهروی | متناسب با توان حرکتی |
| قبل از ظهر | فعالیت شخصی | مطالعه، موسیقی، گلدان یا کار موردعلاقه |
| ظهر | ناهار | مشارکت سالمند در انتخاب یا آمادهسازی |
| بعدازظهر | استراحت | پرهیز از خواب بسیار طولانی در صورت اختلال خواب شب |
| عصر | فعالیت اجتماعی یا ذهنی | تماس، گفتوگو یا بیرون رفتن |
| شب | شام و آرامسازی محیط | کاهش محرکهای اضافی |
| پیش از خواب | بررسی نیازهای شبانه | مسیر ایمن سرویس، آب و وسایل ضروری |
این برنامه باید بر اساس عادتهای قبلی سالمند تغییر کند.
اگر فرد ۴۰ سال زندگیاش ساعت ۱۰ صبح بیدار شده، تبدیل کردن ناگهانی او به انسانی که ساعت شش صبح با برنامه مراقبتی بیدار میشود دستاورد خاصی محسوب نمیشود.
خانواده لازم نیست سالمند را دائماً تحت نظر پزشکی قرار دهد. کافی است نسبت به چند تغییر مهم حساس باشد.
آیا مانند معمول غذا میخورد؟
کاهش یک وعده ممکن است مسئله مهمی نباشد، اما بیاشتهایی جدید و مداوم ارزش بررسی دارد.
آیا نسبت به معمول کمتر مینوشد؟
بهخصوص در سالمندان وابسته، گاهی مشکل فقط این است که کسی نوشیدنی را در دسترس قرار نمیدهد.
آیا بلند شدن یا راه رفتن نسبت به هفته قبل دشوارتر شده؟
کاهش ناگهانی توان حرکت نباید صرفاً به خستگی نسبت داده شود.
آیا سالمند نسبت به وضعیت معمول گیجتر، خوابآلودتر یا فراموشکارتر شده است؟
تغییر ناگهانی اهمیت ویژهای دارد.
تغییر محسوس در ادرار یا اجابت مزاج، بیاختیاری جدید، یبوست مداوم یا ناراحتی هنگام دفع باید مورد توجه قرار گیرد.
در سالمندان کمتحرک، پوست نواحی تحت فشار و همچنین پاها باید بررسی شود.
کنارهگیری، بیقراری، تحریکپذیری یا تغییر قابلتوجه رفتار را فقط به «اخلاق سالمندی» نسبت ندهید.
اگر فقط یک دقیقه برای بررسی وضعیت سالمند دارید، این شش سؤال اطلاعات خوبی میدهند:
۱. حال عمومی: امروز مثل روزهای معمول خودش است؟
۲. حرکت: راه رفتن و بلند شدن سالمند تغییری کرده؟
۳. غذا و آب: به شکل محسوسی کمتر مصرف کرده؟
۴. ذهن: گیجی یا تغییر رفتار تازهای دیده میشود؟
۵. پوست و درد: زخم، قرمزی یا درد جدید دارد؟
۶. دارو: برنامه دارویی طبق دستور اجرا شده است؟
اگر پاسخ یکی از این سؤالها نسبت به حالت معمول به شکل محسوسی تغییر کرده، ارزش دارد کمی دقیقتر بررسی شود.
تمامی حقوق متعلق به سفیر سلامت می باشد